شاید برای شما نیز پیش آمده باشد که با کاهش برخی ویتامینها و یونها در بدنتان مواجه شوید. هیپوکالمی یکی از مواردی است که با کاهش یون پتاسیم در بدن نمود پیدا میکند. علل مختلفی میتواند در کاهش یون پتاسیم نقش داشته باشد؛ اما مهم است بدانید که کاهش بیش از حد این ماده منجر به عوارض جبران ناپذیری خواهد شد. هیپوکالمی در نوار قلب نیز تاثیر میگذارد؛ چرا که با کاهش سطح پتاسیم بدن، فشار خون به شدت افزایش یافته و عوارض ناشی از آن برای شخص بیمار بسیار خطرناک است.
اما آیا هیپوکالمی جزو بیماریهای شدیدا خطرناک محسوب میشود؟ روشهای درمان آن به چه صورتی است؟ میزان ضربان قلب نرمال در سالمندان چقدراست؟ و کمبود چه میزان پتاسیم برای آنها تهدید حیاتی محسوب میشود؟ در ادامه، قصد داریم تا به تمامی سوالات شما در این زمینه پاسخ دهیم.
هیپوکالمی چیست؟
هیپوکالمی (Hypokalemia)، به پایینترین سطح یون پتاسیم در بدن گفته میشود. میزان طبیعی یون پتاسیم در بدن یک شخص بالغ به صورت میانگین، بین 3.5 تا 5.2 میلی مول در لیتر متغیر است. کاهش این میزان تا 3 میلی مول در لیتر معمولی بوده و با استفاده از مواد غذایی مناسب و برخی داروها مرتفع میگردد؛ اما کمتر از این مقدار، ممکن است نشان دهنده سطح بسیار پایین پتاسیم و در نتیجه هیپوکالمی شدید باشد.
یون پتاسیم جز دستهای از مواد معدنی است که با حل شدن در مایعات بدن مثل پلاسمای خون، بار الکتریکی حمل میکنند. این بار الکتریکی، در انتقال پیامهای عصبی، عملکرد صحیح سلولها و عضلات، نقش بسزایی دارد. از این رو، یون پتاسیم برای تمام اندامها نقشی کلیدی داشته و وجود مقدار مناسبی از آن در بدن بسیار مهم است. در حالت طبیعی، یون پتاسیم از طریق خوراکیها جذب بدن شده و با کارکرد صحیح کلیهها، مقدار اضافی آن از بدن دفع میشود؛ اما گاهی برخی مشکلاتی در جذب و یا دفع پیش میآید که منجر به بروز بیماری خاصی خواهد شد. ورزش برای سالمندان می تواند از بسیاری از بیماری ها از جمله هیپوکالمی جلوگیری کند.
علت هیپوکالمی
شایعترین علت هیپوکالمی در نوار قلب، از دست دادن بیش از اندازه پتاسیم با کمک دستگاه گوارش و مخصوصا کلیهها اتفاق میافتد. با نوشیدن بیش از اندازه آب و همچنین، مصرف برخی داروهایی که میزان ادرار را بالا میبرد، دفع پتاسیم از بدن به واسطه کلیه افزایش یافته و مقدار آن رو به کاستی میرود. به علاوه، برخی عوامل دیگری مثل اسهال و استفراغ نیز باعث کاهش یون پتاسیم در بدن میشود.
از سایر عللی که منجر به کاهش سطح پتاسیم بدن میگردد، ابتلا به برخی بیماریهای دیگر و عوارض استفاده از داروهای آنها است. در این خصوص، میتوان به بیماری دیابت اشاره نمود. استفاده از انسولین میزان جذب پتاسیم را کاهش میدهد و این کار در دراز مدت به کاهش سطح پتاسیم بدن منجر خواهد شد.
سایر مواردی که به تشدید کمبود پتاسیم و بروز هیپوکالمی کمک میکند به شرح زیر است:
- مصرف الکل
- استرس شدید و تغییرات هورمونی
- تعریق بیش از حد
- بیماریهای کلیوی
- کمبود منیزیم و فولیک اسید
- پرخوری عصبی
- سندرم کان
- مصرف قرصهایی که میزان ادرار را افزایش میدهند (مانند دیورتیک)
- آلکالوز متابولیک
- استفاده از انسولین و برخی آنتی بیوتیکها
علائم هیپوکالمی
معمولا علائم بیماری هیپوکالمی به دو دسته تقسیم میشوند. در حالتی که کمبود پتاسیم خفیف بوده و حالتی که هیپوکالمی شدیدتر است. در حالتی که هیپوکالمی به صورت خفیف باشد، تشخیص و حتی برطرف کردن آن بسیار ساده است. اما در موارد شدیدتر بهتر است افراد به پزشک مراجعه کرده و با مشورتهای تخصصیتر مشکلات خود را برطرف نمایند. پزشک متخصص با استفاده از روشهای مختلف مانند آزمایش خون، پانل متابولیک جامع (گروهی از آزمایشات خون که عملکرد کلیه و میزان یون بدن را تعیین میکند)، نوار قلب، آزمایش ادرار و مواردی از این دست، میزان کاهش پتاسیم بدن و شدت آن را تعیین نموده و بر اساس آن برنامههای لازم برای رفع مشکل را ارائه میدهد.
در جدول زیر، علائم هیپوکالمی در حالات خفیف و شدید را بررسی نمودیم.
| خفیف | شدید |
| ضعف و گرفتگی عضلات | ضعف و سستی شدید عضلات |
| خستگی مفرط | کاهش واکنشهای طبیعی بدن به تحریکات |
| بی اشتهایی | ضربان قلب نامنظم |
| یبوست | فشار خون بالا |
| تهوع | مشکلات کلیوی |
| احساس گز گز و بیحسی در بدن | ایست قلبی |
هیپوکالمی در نوار قلب
کاهش سطح پتاسیم خون میتواند تاثیر قابل توجهی روی عملکرد قلب داشته باشد. از آنجایی که هیپوکالمی در نوار قلب، کاملا مشخص میشود به تفسیر خطوط نوار قلب در صورت وجود هیپوکالمی پرداختهایم.
تغییرات نوار قلب در هیپوکالمی
نوار قلب آزمایشی است که با استفاده از آن، فعالیت الکتریکی قلب را بررسی نموده و صحت کارکرد آن را مشخص میکنند. همانطور که پیشتر گفتیم، هیپوکالمی با کاهش بیش از اندازه سطح پتاسیم در بدن، باعث فشار خون بالا و در نتیجه عملکرد سریع و نادرست قلب میشود.
ضربان قلب انسان در هر دوره، فعالیت الکتریکی خفیفی دارد که تپش قلب و پمپاژ خون به رگهای مختلف بدن را محقق میسازد. این فعالیت الکتریکی، توسط دستگاههای مخصوص پزشکی ضبط شده و یک نوار قلب به ما نشان میدهد. نمودار هر دوره شامل سه منحنی P، QRS وt است که شکل صحیح هرکدام، عملکرد درست قلب و فشار خون در بخشهای مختلف یک دوره را نشان میدهد.
نوار قلب هیپوکالمی، به این صورت است که ارتفاع موج T به اندازهای کاهش مییابد که نمودار از گنبدی به U مانند شکل میگیرد. از طرفی با کاهش دوره قلبی، منحنی P عقبتر رفته و حتی در مواردی بر روی نمودار T دوره قبل منطبق میشود. منحنی QRS نیز در ارتفاع کمتری قرار میگیرد که تمامی این موارد حاکی از این بوده که فشار خون شخص بیش از اندازه بالا رفته و یکی از دلایلی که علت این موضوع میتواند باشد؛ بیماری هیپوکالمی است.
درمان هیپوکالمی
برای درمان هیپوکالمی شما باید حتما به یک پزشک متخصص در این زمینه از جمله متخصص غدد و متابولیسم مراجعه فرمایید. پزشک مربوطه، با بررسی تمام آزمایشات شما، میزان شدت هیپوکالمی را تعیین نموده و بر اساس آن، به شما یک دوره درمانی مناسب پیشنهاد میکند.
عموما، با استفاده از مکملهای پتاسیمی، داشتن تغذیه مناسب و مصرف خوراکیهایی که میزان پتاسیم را بالا میبرند؛ مشکل شما رفع خواهد شد. اما در موارد حادتری که سطح بسیار پایین پتاسیم، منجر به ایست قلبی میشود؛ پتاسیم را به صورت وریدی به شما تزریق خواهند کرد. دقت داشته باشید که تزریق پتاسیم حتما باید وریدی باشد و تزریق مستقیم آن بیدرنگ باعث مرگ خواهد شد.
لازم به ذکر است که کمبود پتاسیم بدن از طریق دفع بیش اندازه، جدای از تمام حالتهای گفته شده است. چرا که در این حالت، بدن به طور کاملا مناسب و صحیح پتاسیم لازم را جذب مینماید ولی در نگهداری آن مشکل وجود داشته و بیش از حد دفع میشود. این حالت میتواند ناشی از بروز سایر بیماریهایی مثل دیابت باشد و تا زمانی که بیماری درمان نگردد، مصرف پتاسیم کارساز نخواهد بود. به بیانی سادهتر، گاهی مشکل اصلی بدن شما، کمبود یون پتاسیم نیست. بلکه ابتلا به یک بیماری خاص دیگر، باعص میشود که میزان پتاسیم در بدن شما تحلیل رفته و باعث بروز هیپوکالمی بشود.
راههای پیشگیری از هیپوکالمی
همانطور که گفتیم، مصرف مواد غذایی سرشار از پتاسیم، یکی از موارد درمانی برای رفع بیماری هیپوکالمی است. پس وجودشان در برنامه غذایی شما، از ابتلا به هیپوکالمی به شکل چشمگیری ممانعت خواهدکرد. اگر در سابقه خانوادگیتان کمبود یون پتاسیم مشاهده کردهاید، حتما چکاپهای لازم در این زمینه را انجام دهید.
اما چه خوراکیهایی سرشار از پتاسیم هستند؟
- ماهی
- گوشت
- بوقلمون
- میوه و سبزیجات
- لبنیات
- حبوبات (لوبیا و نخود)
- موز
- آووکادو
- سبزی با برگ تیره (اسفناج)
- بروکلی
- شیر
- پرتقال
- آلو خشک
- سیبزمینی
- گوجهفرنگی
- سبوس
- طالبی و هویج
- میوه شاهبلوط
عوارض هیپوکالمی
از آنجایی که پتاسیم نقش بسزایی در عملکرد صحیح اندامها و حتی سلولهای بدن دارد، کاهش سطح آن در موارد شدیدتر میتواند عوارض جبران ناپذیری را برای شما داشته باشد. در ادامه، آن دسته حالتهایی که حتی پس از درمان هیپوکالمی در نوار قلب، به صورت خفیف در بدن شما دیده خواهد شد را بررسی نمودهایم.
تپش قلب: از خطرناکترین عوارض هیپوکالمی در نوار قلب، نامنظم شدن ضربان قلب است که میتواند باعث نارسایی قلبی و حتی مرگ شود.
تضعیف عضلات: با کاهش پتاسیم بدن امکان رساندن مواد مغذی لازم به سلولهای ماهیچهای ممکن نبوده و در نتیجه ضعف و بیحالی و حتیدر موارد بدتر فلج شدن را در پی دارد.
مشکلات گوارشی: هیپوکالمی باعث یبوست و سایر مشکلات گوارشی مصل اسهال و استفراغ شدید نیز میشود.
فشار خون بالا: در نتیجه کاهش پتاسیم بدن و عملکرد نادرست سلولهای بدن، فشار خون بالا رفته و مشکلات قلبی را به همراه خواهد داشت.
مشکلات تنفسی: با افزایش فشار خون و در نتیجه بالا رفتن میزان پمپاژ خون از قلب به ریهها برای تصفیه کربن دی اکسید، تعداد تنفس بالا رفته و نفس کشیدن سخت میشود. حتی از آنجایی که پتاسیم بر سلولهای ریوی اثر میگذارد، نیز ممکن است مشکل ساز باشد.
مشکلات کلیوی: هیپوکالمی میتواند باعث آسیب به کلیهها و کاهش عملکردشان شود.
تشنج: در هیپوکالمی شدید، تشنج و حتی کما نیز ممکن است نمود یابد.
کمبود پتاسیم در سالمندان
با افزایش سن، برخی تغییرات طبیعی در بدن پدید میآیند که میتواند منجر به بروز بیماریها، کمبود ویتامینها و مواد معدنی در بدن شوند. به عبارتی سادهتر، بدن سالمندان دیگر قادر به ثابت نگه داشتن و متعادل ساختن محیط داخلی بدن نیست. از این رو به مراقبت بیشتری نیاز دارند و باید حتما بررسیهای لازم در مورد کمبودهایشان بررسی گردد. چنین مواردی باعث میشود تا بیماریهایی مثل هیپوکالمی در سالمندان شایعتر باشد.
توجه داشته باشید که افزایش فشار خون در سالمندان با آنچه که در میان سنین کمتر رخ میدهد، متفاوت است. به طور کلی، ضربان قلب طبیعی در یک فرد بالغ، بین 60 تا 100 ضربه در دقیقه است؛ در حالی که این رقم برای سالمندان بسیار کمتر جلوه میکند و میتواند چیزی در حدود 70 تا 80 ضربه در دقیقه باشد. پس مشخصا، افزایش فشارخون در سالمندان نیز با جوانان فرق میکند. از این رو، برای تشخیص هیپوکالمی سالمندان، صرف توجه به فشار خون آنها کافی نبوده و باید، تمام آزمایشات لازم در این زمینه را برای افراد پیرتر انجام دهید.
در ادامه، عواملی که نشان دهنده بیماری هیپوکلمی در سالمندان است را مورد بررسی قرار دادهایم.
جذب پتاسیم: با افزایش سن، توانایی بدن در جذب و نگهداری پتاسین به شدت کاهش مییابد.
مصرف داروها: برخی داروها مانند قرصهای ادرار آور، باعث میشوند تا پتاسیم بالای از بدن دفع شود.
بیماریهای مزمن: وجود بیماریهای کلیوی، دیابت و حتی مشکلات گوارشی کاهش سطح پتاسیم را ممکن میسازد.
تغذیه نامناسب: عموم سالمندان به دلیل داشتن مشکلات دندانی و کاهش یا نداشتن اشتها، از مواد غذایی سرشار از پتاسی کمتر بهره میبرند.
انرژی پایین و ضعف عضلات: از شایعترین مواردی که پیشتر به توضیح آن پرداختهایم.
فشار خون بالا و ضربان قلب نامنظم: این دو مورد در سالمندان بیشتر دیده میشود که خطر سکته قلبی و حتی مغزی را افزایش میدهد.
هیپوکالمی از شایعترین بیماریهایی است که در نتیجه کاهش مقدار پتاسیم بدن اتفاق میافتد. این بیماری در دسته بیماریهای خفیف و قابل درمان قرار دارد؛ اما هرگونه کوتاهی، باعث شدت یافتن علائم مذکور در هیپوکالمی گردیده و در موارد بسیار شدیدتر ممکن است حتی مرگ را به دنبال داشته باشد.
سعی کنید برای داشتن یک زندگی سالمتر تلاش کافی را داشته باشید. ورزش کردن، سبک زندگی سالم و خوردن میوهها و سبزیجات و حتی عدههای غذایی درست را در برنامه خود قرار دهید. این کار به شما کمک میکند تا با افزایش سن، قدرت بالایی در مقابله با مشکلات جسمی داشته باشید. حتما خوراکیهایی را که جذب هر نوع مواد معدنی به خصوص پتاسیم را افزایش میدهد، بیشتر میل کنید تا از ابتلا به بیماریهایی مثل هیپوکالمی پیشگیری نمایید.